KAP Riemer Witteveen
KAP Riemer Witteveen & NIMH
Erkenning voor marine- én koopvaardijveteranen voor bijdrage aan bevrijding
82 jaar na D-Day krijgen de veteranen van de Nederlandse Koopvaardij en Koninklijke Marine eindelijk de eer die ze hebben verdiend. Met een plaquette in het Franse kustdorpje Arromanches-les-Bains, is er nu een blijvende herinnering aan de inzet van de zeelieden en de verliezen die ze hebben geleden tijdens de lange oorlogsjaren van huis. Met name tijdens en na de landingen in Normandië van 6 juni 1944, beter bekend als de operaties Neptune en Overlord.
Nog voordat de Duitsers Nederland bezetten, vallen bij de koopvaardij al tientallen slachtoffers. Schepen worden op internationale wateren getorpedeerd door de Duitse U-boten. Overlevenden monsteren aan op andere schepen, om keer op keer dezelfde risico’s te lopen.
Geen training, wel gevaar
Op 6 juni 1940, 4 jaar voordat geallieerde troepen de stranden bij Normandië bestormen, gaat de wettelijke vaarplicht in. De zeelieden en hun internationale collega’s van 16 tot 60 jaar die werkzaam zijn binnen de Nederlandse koopvaardij worden, net als hun schepen, gemilitariseerd. Van boord gaan betekent 4 jaar de gevangenis in. De overgrote meerderheid blijft. Geen militaire training, wel veel gevaar.
Van tankers tot loodsboten, van slepers tot passagiersschepen; de Nederlandse vloot wordt in Engeland omgebouwd en gereedgemaakt voor inzet. Een aantal tankers is zelfs omgebouwd tot vliegdekschip, zodat vliegtuigen de konvooien van en naar de Verenigde Staten vanuit de lucht kunnen beveiligen.
Voorzitter Hubert Nijgh van de Stichting Koopvaardij 1940-1945 spreekt in Arromanches-les-Bains, Normandië, over het belang van de plaquette ter nagedachtenis aan de bijdrage van marine- en koopvaardijpersoneel bij de bevrijding.
Van vergetelheid naar inspiratie
Frustratie
In Nederland kennen maar weinig mensen het verhaal van de koopvaardij. Dat levert frustratie op bij overlevenden en nabestaanden. Zo ook bij Hubert Nijgh. “Het begon met de vraag hoe mijn opa aan een Oorlogs Herinneringskruis kwam. Via zijn monsterboekje leerde ik dat hij in februari 1940 naar zijn werk ging en na veel gevaarlijke avonturen pas 68 maanden later weer thuis kwam. Als ík al niets wist over die geschiedenis, hoe zit het dan met Nederland?”
Nijgh komt in contact met de Stichting Koopvaardijpersoneel 1940-1945 en is sinds 2020 voorzitter. Hij maakte er zijn persoonlijke missie van om het verhaal wereldkundig te maken: “Van vergetelheid naar inspiratie!” Met een monument in Frankrijk voor de Nederlandse zeevarenden is vergeten onmogelijk geworden.
Er is veel belangstelling voor de onthulling van de plaquette in Arromanches-les-Bains. Rechts, met sjerp, de burgemeester van het Franse kustdorpje.
Feiten en cijfers
In 1940 telt de Nederlandse koopvaardij zo’n 1.200 schepen en 32.000 bemanningsleden. 19.000 van hen zijn Nederlands. De overige opvarenden komen voornamelijk uit de overzeese gebieden van het Koninkrijk. Ruim 4.300 zeelieden vinden uiteindelijk de dood in de oorlog, 525 schepen vergaan. Deze aantallen maken de bijdrage van de koopvaardij de grootste Nederlandse bijdrage aan de bevrijding van Europa.
Bij Operatie Neptune, op D-Day zelf, zijn 1.213 oorlogsschepen betrokken en 4.126 schepen vanuit de koopvaardij. 60 daarvan zijn Nederlands: 3 tankers, 11 vrachtschepen, 10 sleepboten en 36 coasters. De marine nam op D-Day deel aan de gevechtsacties met de kanonneerboten Hr.Ms. Flores en Soemba en B-25 bommenwerpers van 320 Squadron van de Marineluchtvaartdienst. Hoewel D-Day het begin van het einde van de oorlog inluidt, is de oorlog voor de koopvaardij pas op 2 maart 1946 echt voorbij, als de vaarplicht eindigt. De zeelieden die de oorlog overleven zijn in veel gevallen 6 jaar van huis geweest.
Aanhouder wint
Met een plaquette in Frankrijk en een alsmaar groeiende online-databank voor schepen en opvarenden, vertelt de stichting het verhaal aan wie het maar wil horen. Maar die plaquette kwam er niet zomaar. 2 jaar lang ging Nijgh met de stichting de strijd aan met het ambtelijk apparaat in Nederland en Frankrijk. Het was geen gemakkelijke strijd, maar 82 jaar na D-Day is het eindelijk zover.
“De aanhouder wint!”, bevestigt Ridder Militaire Willemsorde majoor Marco Kroon, die naar Arromanches kwam omdat hij de onthulling niet zou willen missen. Het doorzettingsvermogen van de stichting was nodig, geeft ook de Nederlandse ambassadeur in Frankrijk toe: “Af en toe is het ook een hobbelige zee geweest”, doelend op het hele proces. Hij prijst het doorzettingsvermogen van Nijgh en de stichting. “Eer komt vaak laat, maar nooit té laat”, reageert Nijgh resoluut.
Er waren 2 kunstmatige Mulberry-havens bij Normandië. De koopvaardij versleepte bouwmaterialen en bracht manschappen en voorraden hier naartoe.
Arromanches-les-Bains
In de straten van het Franse kustplaatsje is het druk. Het ruikt buiten net zoals in de vele musea die Normandië rijk is. De geur van oud canvas, leer en wol brengt de vele toeristen terug in de tijd. Liefhebbers hebben zich gekleed in uniformen uit de jaren 40 en de Willys MB Jeeps rijden af en aan. Kinderen zwaaien met vlaggetjes. De bevrijding is 82 jaar na D-Day nog altijd een goede reden voor een feestje. Veel van de bezoekers komen elk jaar weer. Dit blijft hét moment waarop die uit de hand gelopen hobby helemaal tot z’n recht komt.
Het dorp is van groot belang geweest bij de bevrijding. Voor de kust bouwden de geallieerden een kunstmatige Mulberry Harbour. De hulp van de Nederlandse koopvaardij is cruciaal bij de bouw. Oude schepen, waaronder de kruiser ex-Hr.Ms. Sumatra, krijgen een nieuwe bestemming als golfbrekers. Slepers voeren op D-Day en daarna drijvende en afzinkbare caissons aan, voor de aanleg van de haven. De restanten van de haven zijn nog altijd goed te zien vanuit het dorp.
‘Niet vergeten worden is ook erkenning en waardering’
Emotie
“Het gaat hier niet om compensatie, maar om erkenning”, vertelt de directeur van het Nederlands Veteraneninstituut, brigadegeneraal Paul Hoefsloot. “De zeelieden van de koopvaardij zijn net zo goed veteranen, maar dan in een burgerpak op een burgerschip. Ze hebben hun plicht vervuld toen er een beroep op hen werd gedaan. Ik zie hier veel emotie bij de nabestaanden”, merkt de generaal op. “De plaquette betekent veel voor hen. Niet vergeten worden is ook erkenning en waardering.”
Directeur van het Nederlands Veteraneninstituut, BGEN Paul Hoefsloot en CDR Frank Lenssen, D-OPS van CZSK.
Oorlog voorkomen
Commandeur Frank Lenssen, Directeur Operaties (D-OPS) van het Commando Zeestrijdkrachten (CZSK), zelf ex-stuurman bij de koopvaardij, was aanwezig om mede de plaquette te onthullen en om stil te staan bij de rol van de Koninklijke Marine in het algemeen en de Marineluchtvaartdienst (MLD) in het bijzonder. Lenssen: “Door vandaag onze collega’s, familie en vrienden van toen te herdenken, op deze plek die zo belangrijk was voor het terugveroveren van onze vrijheid, realiseren we ons dat we ook vandaag, alles in het werk moeten stellen om die toen verworven vrijheid te beschermen en oorlog te voorkomen.”
John Vet (l.), kleinzoon van kapitein Teun Vet, die gedurende de hele oorlog gezagvoerder was van de grootste en sterkste sleepboot ter wereld, de ‘Zwarte Zee’ en CDR Frank Lenssen onthullen de plaquette in Arromanches-les-Bains.
Tekst op de plaquette:
Zij hielden koers!
In respectful remembrance of all who served on the ships and aircraft of the Royal Netherlands Navy and on the ships of the Netherlands Merchant Navy during Allied Operation NEPTUNE in June 1944 and Allied Operation OVERLORD from June to September 1944
Erected in 2026 by the Royal Netherlands Navy and the Netherlands Merchant Navy Personnel 1940-1945 Foundation